„მხოლოდ გეოგრაფია არ გვიცავს არამედ სანდოობა, ინსტიტუტების სიმტკიცე და სწორხაზოვანი საგარეო პოლიტიკა“

მსოფლიო ახალი გეოპოლიტიკური გადანაწილების ფაზაშია, სადაც ძველი საერთაშორისო წესრიგი და ინსტიტუტები ეფექტიანობას კარგავენ. ამის თვალსაჩინო მაგალითია, თუნდაც, ვენესუელაში განვითარებული მოვლენები, რამაც აჩვენა, რომ გაერო ვერ ან არ უზრუნველყოფს ქვეყნების სუვერენიტეტს და იკვეთება გაეროს ალტერნატიული სტრუქტურების შექმნის მცდელობა, რაც გააჟღერა კიდევაც აშშ-ის ლიდერმა. ჩვენი დღევანდელი რესპონდენტისადმი დასმული  შეკითხვები ეხება ძალაუფლების ცენტრების გადანაცვლებას, აშშ-ევროკავშირის ურთიერთობის ტრანსფორმაციას, სამხრეთ კავკასიას, საქართველოს გეოსტრატეგიულ გამოწვევებს და იმ ნაბიჯებს, რომლებიც ქვეყანამ უნდა გადადგას საერთაშორისო დღის წესრიგში საკუთარი ადგილის შენარჩუნებისა და გამყარებისთვის. გვესაუბრება საჯარო მმართველობის დოქტორი, ბსუ-ის ასისტენტ-პროფესორი გიგა ფარტენაძე.
– ვხედავთ, თუ როგორ იცვლება საერთაშორისო დღის წესრიგი, რა განაპირობებს ამ მოცემულობას?
– საერთაშორისო დღის წესრიგი ერთდროულად რამდენიმე დიდი პროცესის გამო იცვლება და ეს ცვლილება სხვადასხვა ფაქტორითაა განპირობებული: პირველი – ძალაუფლების გადანაწილება და მრავალპოლუსიანობის  გაძლიერება. დასავლეთის ჰეგემონია აღარ არის ისეთივე უკონკურენტო, როგორიც 1990–2000-იანებში იყო. რეგიონული ძალები და გლობალური „მეორე ლიგა“ ცდილობენ წესების გადახედვას და გავლენის გაზრდას. მეორე – წესებზე დაფუძნებული სისტემის ეროზია. საერთაშორისო სამართლის პრინციპები (ტერიტორიული მთლიანობა, ძალის არგამოყენება, შეთანხმებების პატივისცემა) რეგულარულად როცა ირღვევა და ამისთვის ფასიც არასაკმარისია, სისტემა იწყებს „ძალაუფლების პოლიტიკაზე“ გადართვას. მესამე – უსაფრთხოება გადადის ეკონომიკისა და ტექნოლოგიის ცენტრში. სანქციები, მიწოდების ჯაჭვები, კრიტიკული ინფრასტრუქტურა, AI/კიბერ-დაცვა, ენერგეტიკა – ეს ყველაფერი უკვე უსაფრთხოების მთავარი ინსტრუმენტებია და არა მხოლოდ „ეკონომიკური“ თემები. მეოთხე – შიდა პოლიტიკა გახდა საგარეო პოლიტიკის მძევალი. აშშ-სა და ევროპაში შიდა პოლარიზაცია, პოპულიზმი და არჩევნების ციკლები ხშირად, უფრო მეტად განსაზღვრავს საერთაშორისო გადაწყვეტილებებს, ვიდრე გეოსტრატეგიული ლოგიკა. მეხუთე – ომებმა და კრიზისებმა დააჩქარა გადალაგება. უკრაინის ომმა ევროპაში უსაფრთხოების არქიტექტურა შეცვალა, ახლო აღმოსავლეთმა და სხვა კერებმა პრიორიტეტები გადაანაწილა, ხოლო „გლობალური სამხრეთი“ ცდილობს, არ გახდეს დიდი ძალების დაპირისპირების „სათამაშო მოედანი“. ძველი წესრიგი იშლება არა იმიტომ, რომ უკეთესი მოდელი გვაქვს, არამედ იმიტომ, რომ ძველ წესებს აღარ იცავენ.
– ამ ახალ წესრიგში რა როლი მიენიჭება აშშ–ს, ევროკავშირს, ჩინეთსა და რუსეთს?
– აშშ დარჩება წამყვან ძალად სამხედრო, ფინანსური და ტექნოლოგიური პოტენციალის გამო, მაგრამ მისი როლი უფრო ტრანზაქციური ხდება: „რას მოაქვს ჩვენთვის სარგებელი?“ ეს მიდგომა ალიანსებს ბოლომდე არ ანგრევს, თუმცა მათ მუდმივად „ვაჭრობის საგნად“ აქცევს. ევროკავშირი იძულებულია, გადავიდეს „კეთილდღეობის/ნორმატიული ძალიდან“ უფრო მყარი ძალის ლოგიკაზე – თავდაცვა, სამხედრო ინდუსტრია, სტრატეგიული ავტონომია. ამის ნიშნებია მოწოდებები ევროკავშირის ურთიერთდაცვის მუხლის რეალური ამოქმედებისა და უსაფრთხოების პარტნიორობების გაძლიერებისკენ. ჩინეთი გააგრძელებს ეკონომიკურ-ტექნოლოგიურ ექსპანსიას და შეეცდება, წარმოაჩინოს თავი, როგორც „სტაბილურობისა და განვითარების“ ალტერნატიული ცენტრი. მაგრამ ჩინეთის გლობალური ლიდერობა შეზღუდულია: ბევრი ქვეყანა ჩინეთთან თანამშრომლობს, თუმცა სრულ პოლიტიკურ უსაფრთხოების ბლოკში შესვლას ერიდება. რუსეთი ამ სისტემაში უფრო მეტად იქნება დესტაბილიზაციისა და ძალისმიერი რევიზიონიზმის ფაქტორი. იგი ცდილობს მეზობელ რეგიონებში „ვეტოს უფლების“ დაბრუნებას გავლენის ზონების ლოგიკით და გამოიყენებს სამხედრო ძალას, ენერგეტიკას, დეზინფორმაციას, ეკონომიკურ ზეწოლას.
– გაერო ვერ ასრულებს ფუნქციას… ამ მხრივ, ნიშანდობლივია ჩინეთის ალტერნატიული ხედვა, ტრამპის „მშვიდობის საბჭო“. რას ფიქრობთ?
– გაეროს კრიზისი რეალურია, მაგრამ სწორი დიაგნოზი ასეთია: პრობლემა არა მხოლოდ ინსტიტუციაა, არამედ დიდი ძალების შეთანხმების შეუძლებლობა. გაერო იქ მუშაობს, სადაც დიდი ძალები ნაწილობრივ მაინც  თანხმდებიან, სადაც არ თანხმდებიან – ვეტო, პარალიზება, პოლიტიკური ბლოკირება… გაეროს პრობლემა ის არ არის, რომ ცუდი ინსტიტუტია, პრობლემა ისაა, რომ დიდ ძალებს კარგი გაერო აღარ აწყობთ. თუ მშვიდობა ლიდერების კლუბებში წყდება, ეს აღარ არის უნივერსალური მშვიდობა, ეს არის შეთანხმებული გავლენების პოლიტიკა. ჩინეთის „ალტერნატიული წესრიგის“ ხედვა ხშირად ამარცხებს დასავლურ ნარატივს „განვითარებით“ და „არჩარევით“, მაგრამ პრაქტიკაში შეიძლება ნიშნავდეს ადამიანის უფლებების უნივერსალური სტანდარტების შედარებით დაკნინებას და სახელმწიფო სუვერენიტეტის აბსოლუტიზაციას. რაც შეეხება ტრამპის მიერ გაჟღერებულ „მშვიდობის საბჭოს/Board of Peace“-ს, ასეთ ინიციატივებში ორი განზომილებაა: პლუსი – თუ რეალურად მოაქვს შედეგი კონკრეტულ კონფლიქტებში, პოლიტიკური ენერგია და რესურსი შეიძლება ეფექტიანი იყოს. რისკი – თუ ხდება გაეროს ჩანაცვლება „შერჩევითი კლუბებით“, მივიღებთ პარალელურ წესრიგს, სადაც ლეგიტიმაცია დამოკიდებულია არა უნივერსალურ წესებზე, არამედ წევრების ინტერესებსა და ლიდერის პოლიტიკურ ნებაზე. ჩემი შეფასებით, ინიციატივა შეიძლება იყოს დამხმარე პლატფორმა, მაგრამ ვერ იქნება „ახალი გლობალური კონსტიტუცია“. თუ იგი გახდება საერთაშორისო სამართლის გვერდის ავლის ინსტრუმენტი, ეფექტიც მოკლევადიანი იქნება და ლეგიტიმაციაც სუსტი.
– „მშვიდობის საბჭოზე“ მიიწვიეს სომხეთი, აზერბაიჯანი, რუსეთი, საქართველო – არა. ეს რას ნიშნავს?
– როდესაც მაგიდასთან არ გიწვევენ, ეს ნიშნავს, რომ ან არ გთვლიან გადამწყვეტ მოთამაშედ, ან ბოლომდე ვერ გენდობიან. სამწუხაროდ, დიპლომატიაში არმიწვევა ხშირად უფრო ხმამაღალი სიგნალია, ვიდრე ოფიციალური განცხადებები. თუ ფორმატებში არ ვართ, ეს ნიშნავს, რომ სხვები წერენ სცენარს და ჩვენ მხოლოდ ვკითხულობთ. ეს შეიძლება ნიშნავდეს რამდენიმე რამეს ერთდროულად და მე არ გავაკეთებდი მხოლოდ ერთ დასკვნას: პირველი – თემატური ფოკუსი: თუ პლატფორმა დაკავშირებულია კონკრეტულ რეგიონულ მშვიდობის ტრეკთან (მაგალითად – სომხეთ-აზერბაიჯანის დღის წესრიგი), საქართველო შეიძლება უბრალოდ „პრიორიტეტში არ ყოფილიყო“. მეორე – სტრატეგიული სიგნალი: მოწვევა ხშირად არის პოლიტიკური მესიჯი – ვის თვლიან საჭირო მოთამაშედ კონკრეტულ დოსიეში. რუსეთის ჩართვა ამავე დროს მიუთითებს, რომ პლატფორმა ცდილობს ,,ყველასთან საუბარს“, რაც ყოველთვის არ ემთხვევა ჩვენს ინტერესს. მესამე – საკუთარი რეპუტაცია და პოზიციონირება: თანამედროვე გარემოში ქვეყნები უფრო ხშირად იწვევენ  მათ, ვისაც ხედავენ პროგნოზირებად პარტნიორად. თუ პარტნიორებს გაუჩნდათ კითხვა საქართველოს საგარეო კურსის ან შიდა დემოკრატიული ტრაექტორიის შესახებ, ეს შეიძლება აისახოს ასეთ ფორმატებზეც (რაც არის უსიამოვნო, მაგრამ რეალისტური ხედვა).
– დავოსის ფორუმზე ალიევმა განცხადება გააკეთა ტვირთების საქართველოს გვერდის ავლით სომხეთისკენ გადატანაზე. გარდა ამისა, სომხეთს და აზერბაიჯანს აშშ-ის ვიცე-პრეზიდენტი ეწვია… დგება თუ არა ჩვენი ქვეყნის გეოსტრატეგიული როლი კითხვის ნიშნის ქვეშ?
– ალიევის და, ზოგადად, სომხეთ-აზერბაიჯანის გზავნილები პირდაპირი მარშრუტების შესახებ ნამდვილად უნდა მივიღოთ სერიოზულად: თუ ორ ქვეყანას შორის დერეფნები/გზები რეალურად ამუშავდება, ბილატერალური ვაჭრობის ნაწილი შეიძლება საქართველოს გავლით აღარ წავიდეს. მაგრამ აქ არის მნიშვნელოვანი ნიუანსი: ეს არ ნიშნავს, რომ საქართველო კარგავს ტრანზიტულ მნიშვნელობას მთლიანობაში. ჩვენი უპირატესობა არის შავი ზღვის კავშირი, არსებული ინფრასტრუქტურა, მრავალმხრივი დერეფნების გამოცდილება და ისიც, რომ ბევრი ტვირთი მაინც ეძებს დივერსიფიცირებულ და უსაფრთხო მარშრუტებს. რეალური საფრთხე უფრო გრძელვადიანია: თუ რეგიონში ტრანსპორტის „ალტერნატივები“ გაძლიერდება და საქართველო ამ დროს არ გააძლიერებს ინფრასტრუქტურას/სანდოობას, კონკურენცია გაიზრდება. ამიტომ ასე გიპასუხებთ: კითხვები ჩნდება, მაგრამ „გეოსტრატეგიული როლის დასრულება“ გადაჭარბებულია. ჩვენი ამოცანაა, არ დავრჩეთ ინერციაზე: დერეფანი არ არის ბუნებრივი უფლება, დერეფანი არის მუდმივად მოსაპოვებელი კონკურენტული უპირატესობა. ვინც ფიქრობს, რომ საქართველოს როლი ავტომატურად გარანტირებულია, გეოპოლიტიკას ლოგისტიკის დონეზე ვერ კითხულობს. თუ ალტერნატივები გაჩნდა, ეს ნიშნავს, რომ ჩვენი ინფრასტრუქტურა და სანდოობა მუდმივად დასაცავია, არა -მოსასვენებელი.
– ევროკავშირი ამერიკის გარეშე თავდაცვის ალიანსს ქმნის, აშშ კი ევროპას ტარიფებს უწესებს…
– ევროპაში მართლაც ძლიერდება აზრი, რომ თავად უნდა „დააყენო ფეხზე“ საკუთარი თავდაცვის მექანიზმები და ურთიერთდაცვის ვალდებულება არ იყოს მხოლოდ ქაღალდზე. მაგრამ მეორე მხრივ, ნატოს ლოგიკა უცვლელია: ევროპა და აშშ ერთმანეთის გარეშე სრულ უსაფრთხოებას მოკლე ვადაში ვერ უზრუნველყოფენ. ამას პირდაპირ ამბობენ ნატოს უმაღლესი პირებიც. რაც შეეხება ტარიფებს: დღევანდელი აშშ უფრო ხშირად იყენებს ეკონომიკურ ინსტრუმენტებს როგორც პოლიტიკურ ბერკეტს, მათ შორის ევროპაზე ზეწოლისთვისაც. ჩემი შეფასებით, ეს არის ტრანზაქციური ტრანსატლანტიკა – სამხედრო პარტნიორობა რჩება, მაგრამ ეკონომიკური დაძაბულობა შეიძლება გახდეს მუდმივი ფონური რეალობა.
– ახლახან მიუნჰენში აშშ-ის სახელმწიფო მდივანმა მნიშვნელოვანი გზავნილები გააჟღერა, თქვა, რომ ევროპა მნიშვნელოვანია… ანუ არ უნდა ველოდოთ აშშ-ევროკავშირის ღია დაპირისპირებას?
– დიახ, ღია, სისტემურ დაპირისპირებას ნაკლებად ველოდები, რადგან ინტერესების დიდი ნაწილი თანხვედრილია: უსაფრთხოება, ჩინეთის შეკავება, ტექნოლოგიური კონკურენცია, ენერგეტიკა. მაგრამ ასევე არ ვიქნებოდი ზედმეტად ოპტიმისტი. მიუნჰენში გაჟღერებული გზავნილები უფრო ჰგავს „ალიანსის შენარჩუნებას“, ვიდრე „ურთიერთობის რომანტიზებას“ და ევროპაში სკეპტიციზმიც სწორედ ამიტომ რჩება. ჩემი შეფასება ასეთია: კონფლიქტი – არა, მაგრამ მუდმივი დაძაბულობა და ვაჭრობა პირობებზე – იქნება.
– ცხადია, გვერდს ვერ ავუვლით უკრაინას – ომის შეჩერება ან „გაყინვა“ რამდენად მოსალოდნელია?
– „გაყინვა“ ყოველთვის შესაძლებელია, თუ მხარეები იღლებიან რესურსულად, საერთაშორისო ზეწოლა იზრდება, ან წარმოიქმნება „საკმარისი მინიმალური შეთანხმება“ უსაფრთხოების გარანტიებზე. მაგრამ მყარი მშვიდობა ძალიან რთულია, სანამ არ იქნება პასუხი სამ მთავარ კითხვაზე: 1. უკრაინის უსაფრთხოების გარანტიები (არა მხოლოდ პოლიტიკური, რეალური); 2.         ტერიტორიული საკითხის სამართლებრივი/პოლიტიკური ჩარჩო; 3. რუსეთისთვის „სარგებელი ძალის გამოყენებით“ თუ დარჩა, კონფლიქტი დაბრუნდება, ამიტომ მე ვიტყოდი: ტაქტიკური შეჩერება/პაუზა შესაძლებელია, მაგრამ სტრატეგიული მშვიდობა – მხოლოდ მაშინ, თუ გარანტიები და შეკავება იქნება რეალური, არა დეკლარაციული. თუ ძალის გამოყენება შედეგს მოიტანს, ეს კონფლიქტი სხვაგან დაბრუნდება, რაც ნიშნავს იმას, რომ უკრაინაში მშვიდობა ვერ იქნება მხოლოდ ცეცხლის შეწყვეტა, ეს უნდა იყოს შეკავების ახალი არქიტექტურა.
– დაბოლოს, საერთაშორისო დღის წესრიგში ჩვენი ადგილი რომ დავიმკვიდროთ, რა უნდა გავაკეთოთ?
– შევეცდები, მაქსიმალურად პრაქტიკული პასუხი გაგცეთ. ჩემი ხედვით, საქართველოს დღეს, ისე როგორც არასდროს, სჭირდება: 1.    სანდოობა პარტნიორებთან – საგარეო კურსის პროგნოზირებადობა, დემოკრატიული ინსტიტუტების გაძლიერება, „ორმაგი თამაშის“ პოლიტიკის შთაბეჭდილების გაქრობა; 2. ეროვნული უსაფრთხოების რეალური გაძლიერება – თავდაცვა, რეზერვი, სამოქალაქო დაცვა, კიბერუსაფრთხოება, დეზინფორმაციასთან ბრძოლა; 3.      ტრანზიტის კონკურენტუნარიანობა – პორტები, რკინიგზა, საბაჟო/ლოგისტიკა, სწრაფი მომსახურება და დაბალი რისკი; 4. ეკონომიკური დივერსიფიკაცია – ერთ ბაზარსა და ერთ სექტორზე ჩამოკიდება გეოპოლიტიკურ შანტაჟს ზრდის; 5. დიპლომატიის პროაქტიულობა – არა მხოლოდ „რეაგირება“, არამედ ინიციატივები შავი ზღვის უსაფრთხოებაში, რეგიონულ დაკავშირებადობაში, ენერგეტიკაში; 6.
ნიჭისა და ახალგაზრდობის პოლიტიკა – განათლება, საერთაშორისო ქსელები, პროფესიული კადრები. პატარა ქვეყნებს ხშირად სწორედ ადამიანური კაპიტალი გადაარჩენს. საბოლოოდ, ჩვენი მიზანი უნდა იყოს საქართველო არა მხოლოდ გეოგრაფიული სივრცე, არამედ ფუნქცია – სანდო პარტნიორი, უსაფრთხო დერეფანი, ღირებულებებზე დაფუძნებული სახელმწიფო და რეგიონული ინიციატივების გენერატორი. უნდა გვესმოდეს, რომ მხოლოდ გეოგრაფია არ გვიცავს არამედ სანდოობა, ინსტიტუტების სიმტკიცე და სწორხაზოვანი საგარეო პოლიტიკა.

ლაშა ხომერიკი